De bontjas kreeg Eva niet eens meer aan. Ze had hem samen met haar trouwring en het klatergoud dat haar moeder haar ooit cadeau had gedaan in een oude schoenendoos laten liggen. Matthijs had het nooit gemerkt, die schoenendoos. Hij had ook nooit gevraagd waarom ze opeens niets meer droeg wat haar aan hun huwelijk deed denken.
Dat was een van de eerste dingen die Eva ontdekte toen ze begon te letten op wat hij werkelijk zag, of juist niet zag. De aanleiding was een feestje, een receptie van haar vroegere collega’s. Ze ging alleen, opende een fles wijn en dronk hem leeg tot de bodem. Tegen de ochtend, in de taxi naar huis, besefte ze dat ze al twaalf jaar wachtte.
Twaalf jaar op een telefoontje, op iets simpels als een berichtje. Duizenden keren had ze het nummer in het scherm getypt en weer gewist. Zelfs de gezichten van haar broers kon ze inmiddels niet meer goed voor de geest halen. Die voorgoed verdwenen waren, als vergeelde foto’s in een oud album dat niemand nog openslaat.
Bij een volgend glas wijn vroeg ze zich af wat de grens was tussen dapper en wanhopig. Iemand zei ooit tegen haar dat je de doden niet kunt opbellen. Ze had toen een serieus antwoord gegeven, iets over een griezelig computerspel dat haar hele leven al aan haar trok, een spel waar ze nooit aan begonnen was omdat ze bang was dat ze er te veel in zou verdwijnen. Iemand anders vertelde over een oude telefoonlijn ergens in een kindertehuis in Engeland die speciaal was bedoeld om te bellen naar familieleden die niet meer bij je woonden.
Ergens op de grens van verbeelding en realiteit had ze altijd gevoeld dat thuiskomen iets was wat je niet afdwingt maar wat je overkomt. Ze had vrienden die naar het buitenland waren verhuisd, eerst voor een meisje, daarna voor een baan, en nooit meer waren teruggekeerd. Eva had zich er zelf van overtuigd dat ze alleen was, maar dat verhaal was er maar één. Tegelijkertijd durfde ze niemand te vertellen dat ze soms nachtmerries had over een leeg gasfornuis en een stille telefoon.
Eerst dacht ze dat het gewoon de omgeving was, de zwijgzame rituelen van het dorp, maar op een avond hoorde ze het huis echt knetteren en kraken. Toen wist ze het zeker. Er was nog iets. Die oude verhalen van haar oma over hoe sommige deuren beter op een kier konden blijven staan, voor als iemand ooit terug wilde komen.
Het leek haar vreedzaam. Die familie waar ze over gehoord had, in een buitenwijk van Amsterdam, leek juist in alles het tegendeel. Ze had zelfs ooit een keer met ze mee mogen koken toen haar eigen elektriciteit was afgesloten. Bij kaarslicht, in een huis dat naar uien, aardappelen en stroopwafels rook, had ze voor het eerst begrepen dat sommige mensen het geluk niet zoeken maar het gewoon op tafel zetten alsof het een bak brood was die elke dag vers uit de oven kwam.
Daarna was het stil geworden in haar hoofd. De gedachte aan het verleden kwam met vlagen terug, maar altijd op een afstand zoals je bij mij in de buurt hard een auto van de straat hoort rijden wanneer je niet meer hoeft te slapen. Het begon allemaal vijf uur geleden. Of het was gisteren, op Judit haar feestje op de Dam.
De herinnering was kapotgedraaid in haar hoofd. We waren een wijntje aan het drinken. Ik probeerde min of meer te relativeren en zei dat die man uit Andijk wel een van de liefste buurmannen was die ik ooit had gekend. Dat had ik niet moeten zeggen.
Haar vriendin ging er meteen op in en besefte waarschijnlijk zelf niet wat ze zei. Ze zei dat Mannes, opa dus, stiekem ooit verliefd was geweest op opa Gerrit. Dat mijn oma dat nooit zo doorhad of niet wilde zien. Ik schoot zo hard uit dat ik de tranen niet kon tegenhouden.
Ik vind het niet erg dat hij vaker thuis was dan de meeste mannen van zijn generatie. Ik heb alleen een hekel aan het idee dat je nachten wakker hebt gelegen. Dat is jouw versie van de dingen. Mijn versie is dat je dat beste gewoon los kunt laten.
Ik dacht steeds dat we hetzelfde antwoord zouden geven. Terwijl het verhaal van die eerste keer dat je mijn hand vasthield anders ging dan ik dacht. En toen vertelde je dat je dat eigenlijk nooit zo herinnerde. Ik stond op zo’n beetje hetzelfde als de datum dat je je broer verklaarde.
Er is nooit zoiets gebeurd. Zie je nou. Dat dacht ik al. Je hebt het echt helemaal bij het verkeerde eind.
Zo denkt de hele familie erover. De hele nacht stond in het teken van hun stemmen. Witte zolders zonder einde, lange gangen vol deuren die achter elkaar op slot zaten. De herinneringen kwamen in de verkeerde volgorde omdat ze niet ophielden.
Ze had het gevoel dat ze alles al had meegemaakt voordat het gebeurde. Alsof haar leven een gedachte was die gewoond werd door iemand die haar kende maar wiens naam ze niet meer wist. Tegen de ochtend viel ze uitgeput in slaap, achter haar bureau, midden in het opruimen van de kamer. Toen ze wakker werd, was het alweer nacht.
Het regende. Dat vertelde ze dag op dag aan elkaar alsof het een graadmeter was voor alles wat te zwaar was om te dragen. En dat was nog maar de helft van het lot. Mijn moeder had gelijk gehad.
Ik had het huis nooit uit gemoeten. Niet omdat de waarheid daar veiliger was, maar omdat een leugen zonder publiek gewoon een huis is waar de ramen dicht blijven. Ze vroegen zich af waarom we zo boos waren op elkaar en ondertussen was er niks aan de hand. Gewoon twee mensen die dachten dat liefde zeldzaam was en elkaar daarna nog nauwelijks konden loslaten.
Ruim een jaar bezoedelde alles wat je aanraakte. Ik heb nooit gevraagd of je dat ook zo zag. De deur van de kelder was dicht en de sleutel lag er ook al dagen. Ik hoorde je vader nog zeggen dat vergeven als vanzelf ging, zolang je ophoudt met wachten op een excuus.
Ik denk dat hij gelijk had. De sneeuw die nacht viel over de weide, de eerste keer dat alles weer stil was, dat ik het niet als stilte maar als de terugkeer van geluid begon te ervaren. Bewijs verwart een mens alleen maar. Het is geen antwoord op een vraag die je niet meer durft te stellen.
Ik heb die brief nu al vijf keer herschreven. Ik probeer het te doen in de stijl die jij altijd mooi vond, maar iedere zin klinkt alsof ik er niet meer ben. Alsof ik zo over dingen praat die allang niet meer bestaan en dat onderstreep ik met woorden. Eerst was ik van plan je te schrijven dat ik de gordijnen van de woonkamer dicht had gelaten en dat alle planten dood waren.
Toen vertelde ik je over het balkon, het stukje waar de houtworm zat, en over de grijze vlek op het behang. Over hoe de bingo-avond op zondag langzamerhand een onderdeel van mij geworden was. Ik kan toch onmogelijk de enige zijn in dit huis die zich elke nacht staande probeert te houden op een vloer die niet beweegt, dat merk je aan de wankeling van elke stap, aan elke stilte die anders voelt. Ik heb alles geautomatiseerd, douchetimer en koffiezetapparaat.
Mijn buren zien me wel eens lachen in de tuin en dan zwaai ik naar hen omdat ze denken dat ik buurvrouwen of zo in de gaten houd. Maar mijn leven speelt zich af tussen de muren waar ik geboren werd, vol lege kamers, stapels post en kranten die ik nooit opengemaakt heb. Ik begrijp het zelf ook niet. Soms lijkt er iets te ontbreken aan wat ik voel, maar zodra ik er achter probeer te komen, vergeet ik waar ik naar op zoek was.
Mijn moeder zei vroeger altijd dat je over alles kon praten als je de juiste woorden maar vond, maar ik merk nu dat het hele punt is dat sommige dingen gewoon te dichtbij blijven om te benoemen. Als ik heel diep in mijn herinneringen duik, weet ik wat ik gekrent hebt. Dat meldt mij het meest. Dat ik je die nacht niet voldoende vasthield, niet omdat ik het niet wilde, maar omdat ik bang was dat je me dan voelde trillen.
Alles aan jou is vertrouwd tot in het belachelijke toe, tot in een bestaan dat ik niet meer kan scheiden van jou. En toch weet ik niet wat het meest mij! pijn doet. Dat je er niet meer bent, of de mogelijkheid dat je ooit zult blijven bij iemand anders.
Dan denk ik, goed, ik moet verder. Er komen mensen langs. Ik help hen met verhuizen alsof dat hetzelfde is als weg zijn, mijn eigen lot verspild aan dingen die in twee minuten klaar zijn. Soms bel ik je gewoon om alleen je stem maar te horen, maar dat durf ik eigenlijk niet meer.
Zulke dingen blijven hangen, klampen zich vast en trekken me terug naar de plek waar ik godzijdank nog nooit echt compleet ben geweest. Er zijn kleine portalen, de drempel bij de apotheek waar je me tien jaar geleden voor het eerst aansprak, het pad bovenlangs het kanaal waar we midden in de nacht keken naar de echo van een licht van een voorbijvarende boot, en pas onlangs legde ik voor de tachtigste keer dezelfde steen terug op dezelfde plek in de voortuin omdat ik bang was dat de grond zou verschuiven. Dat idee laat me niet meer los, zo’n kleine verstoring die alles anders maakt. Mijn moeder verzweeg iets over mijn vader, dat is me nu helder.
Toen ik klein was, zei ze dat hij werkte in het buitenland en dat we op hem wachtten. De brief die mij later bereikte was in een handschrift dat ik niet herkende en bezorgde me een straat te ver, alsof iemand anders daar iets probeerde te verbergen of recht te zetten. Je oom werkt bij een drukkerij, of hij nou net deed alsof hij iets over mijn vader wist. Iedereen zei dat ik veel op hem leek vooral als ik naar foto’s keek uit zijn jonge jaren, dezelfde neus, hetzelfde dwaze haar dat altijd precies de verkeerde kant op zat.
Lange tijd wilde ik niets liever dan te weten komen wat voor een mens hij was geweest, zodat ik zou begrijpen of ik op hem leek in dingen die er echt toe doen. Maar ik leerde aan de hand van mijn familienaam vijftien mensen op te sommen die de achternaam deelden en erachter te komen hoe het er thuis aan toeging, wat voor sfeer er hing en waar de scheidslijnen lagen. Het kostte tijd en verkeerde beslissingen en heel veel scheve gezichten, tot ik me opeens achtervolgde met het idee dat ik niet zozeer naar mijn vader zocht als wel naar een plek waar ik gewoon zichzelf kon zijn. Ik heb lang geprobeerd om te ontsnappen aan wat ik zelf als onherroepelijk zag.
Het leek wel alsof het leven ophield na de middelbare school en alles wat kwam een soort aanhangsel was waar ik me doorheen moest worstelen. Tot ik op een middag op mijn kamer een oude doos vond met spullen van mijn moeder. Ik was vergeten waarom ik überhaupt op zolder zocht. En toen zag ik de dozen van de bakker om het hoekje, van de kaasboer waar ze altijd kwam.
En daar tussenin een fotootje van een meisje in een zwempak. Ze leek sprekend op mij. Achterop stond in mijn grootmoeders dubieuze handschrift de naam van haar Tweede Kamerlid. En toen vielen alle puzzelstukjes in elkaar die er nooit waren.
Ik voelde me stom, maar bovenal opgelaten. Omdat ik mijn tante al vijf jaar niet had gezien. Niet vanwege ruzie, maar omdat ik niet wist wat je tegen iemand zegt die genoeg heeft stilgezwegen om je hele levensverhaal te bepalen zonder dat je het doorhad. Ik heb me voorgenomen haar te bellen dat weekend, maar toen dat weekend aanbrak, was haar nummer toch echt afgesloten.
Ik bleef zitten met dat pikte over en dacht aan die keer dat alles anders ging lopen. Sta me toe om je kort iets te vertellen uit de tijd die je je niet meer herinnert. Het was een generatie vol reisdromen en rusteloosheid. Ze groeiden op met het idee dat het leven gisteren begon en je het vandaag goed moest maken voor morgen.
Iedereen kende zijn buren bij naam en dacht dat het belangrijk was om te sparen voor slechte tijden. Het was een wereld van gebreide dekens en groene verkeerslichten, van eindeloze dagen die altijd een vervolg kregen in lange, stille straten in de avond. Mensen zeiden niets wat ze niet meenden en bedoelden niets wat ze niet durfden te zeggen. Er werd gelachen om dezelfde grappen, gedeeld in hetzelfde verdriet en gefluisterd over hetzelfde nieuws, altijd via dezelfde ramen en altijd in hetzelfde vluchtige voorbijgaan.
Kinderen speelden op straat in korte broeken tot de straatlantaarns aanflikkerden en de avond maakte plaats voor een ander soort licht, dat van de keukens en de lamplichten op de eettafels waaraan ze hun dagen sleten. Je had nog van die zomers die nooit eindigden, je stuurde je kinderen naar buiten in de hoop dat ze voor donker weer terug waren, maar vergeet niet dat je altijd precies wist waar ze waren. Een mens kon nog in rust naar buiten kijken en hij werd geacht niet te klagen, want alles was goed in de ogen van wie het elke dag weer opnieuw voor diegenen die het zich konden veroorloven. En toch was er altijd wel iemand die er op een andere manier over dacht, iemand met een raar idee of een plan om ergens anders opnieuw te beginnen.
Mijn moeder had er bijvoorbeeld eentje. Iets met water en een huis aan de overkant. Ze praatte er zachtjes over als ze dacht dat ik niet luisterde. Over een plek die ze nooit had gezien maar die toch dichterbij voelde dan wat dan ook.
Jaren later tekende ik de plattegrond van een stad die niet bestond op basis van wat mijn vrienden mij hadden verteld over verre reizen en vreemde gebruiken. Ik stopte er literatuur bij over ondergangsbeschavingen en altijd was er dat gekke detail dat deed geloven dat ik alles zelf ging meemaken. Soms dacht ik: goed, wat je ook doet, het is allemaal dromerij en verbeelding van een kind dat niet wilde deugen. Tot ik haar op een dag eindelijk durfde te vragen of ze dacht dat het huis haar ooit echt zou loslaten.
Toen keek ze naar het water, kneep haar ogen half dicht en zei dat ze er eigenlijk nog nooit was geweest. Daarna ging het gesprek heel lang over hoe je een klok leest in het weekend en waarom winkelstraten op zondag zo stil zijn. Mijn vader werd onrustig en begon aan tafel nadrukkelijk met zijn lepel te tikken, als om te controleren of de stilte in huis nog overtuigde. Mijn moeders zus was er ook bij, met die vreemde glimlach van haar waarvan ik nooit wist of ze nu iets goed of juist verkeerd vond gaan.
Op een bepaald moment stond ze op, liep naar het raam en draaide heel langzaam aan de lamellen. Daarna zei ze dat we het er beter niet over konden hebben, want dat sommige dingen geen tijd hadden en dat je moest doorrijden. Mijn vader keek voor zich uit en begon over een nieuwe voordeur die binnenkort geplaatst zou worden en of het behang van de woonkamer eigenlijk wel bij de gordijnen paste. Niets van wat hij zei had met de rest te maken, maar als ik nu aan die middag terugdenk, was het alsof we met z’n allen heel hard aan het acteren waren in een toneelstuk zonder publiek, in een huis dat op stelten stond maar waar niemand het over had.
Er stond nog koffie op tafel die inmiddels koud was geworden en een schaaltje koekjes, het merk dat we vroeger altijd kregen wanneer we bij mijn grootouders op bezoek gingen. Ik herinner me dat ik dacht dat het er allemaal een stuk eenvoudiger uitzag dan het van binnen was, maar dat je dat niet aan de buren liet merken. En hoewel ik probeerde net te doen alsof ik het gesprek volgde, was ik vooral bezig met de vraag waarom we eigenlijk allemaal zo benauwd deden. Mijn moeder begon nog over de regen die nu al weken aanhield en over de was die maar niet droogde, en toen dat nog steeds niet genoeg was, liep ze glashard naar buiten alsof het huis haar niet langer kon houden.
Ik keek naar de deur die achter haar dichtviel en wist dat dit beeld ergens zou blijven hangen. Die avond lag ik lang wakker en draaide die middag talloze keren in mijn hoofd, niet echt om iets te begrijpen, maar om het gevoel vast te houden dat alles nog heel was terwijl ik heel diep wist dat het heel allang niet meer was. De dagen daarna gingen gewoon door alsof er niets bijzonders was gebeurd en dat was misschien nog wel het vreemdste. Buren bleven keuvelen over het weer, de krant had weer zo’n stukje over de nieuwe wijk, en niemand van de familie deed er iets aan om het zwijgen te doorbreken.
Uiteindelijk deed ik zelf maar een poging door iets op te zoeken over brieven en over hoe je uitvindt wat er eigenlijk aan de hand is wanneer er niemand meer thuis is. Ik leerde dat je een geheim niet hoeft te geloven om eronder te kunnen lijden. Soms had ik het gevoel dat ik concurreerde met de herinnering aan iemand die niet langer bestond, een schaduwfiguur die nooit echt weg was geweest. Toen ik er met mijn oom over begon, zei hij dat je sommige dingen niet aan mensen kunt uitleggen, dat ze die gewoon opzoeken zoals ik.
Dat deed ik dus ook. Tot op de dag van vandaag heb ik er geen antwoord op of je een thuis kunt opzoeken in mensen of dat het slechts een idee is dat ons gezelschap houdt. Toen de tijd rijp was, besloot ik het dorp te verlaten. Ik liet de kamer opgeruimd achter, zoals dat heet, en kocht een kaartje naar een plek waar dat oudste idee probeerde te blijven.
Onderweg zat ik naast een onbekende die me zijn levensverhaal vertelde tijdens die vertraging, over hoe hij tussen twee verhuizingen in was geboren en alleen maar graag ergens wilde aankomen waar hij kon zijn wie hij altijd al was. Ik knikte maar en dacht aan mijn eigen huis dat leeg op mij lag te wachten. Alles aan die reis voelde alsof het mij moest brengen naar dezelfde rivier die ik al zo vaak in mijn hoofd was overgestoken. Toen ik uitstapte, was het avond en regende het weer.
Ik had geen plattegrond van de stad, alleen een opgevouwen brief in mijn zak die ik nog niet had aangedurfd te openen. Er stond alleen mijn naam op, geschreven in een handschrift dat ik inmiddels wel herkende, maar dat ik nog niet durfde lezen.